در دهه‌های اخیر، نگاه متخصصان به اعتیاد تغییر کرده است. امروزه اعتیاد صرفاً یک ضعف اخلاقی یا انتخاب نادرست تلقی نمی‌شود، بلکه به عنوان یک بیماری مزمن و عودکننده شناخته می‌شود که نیازمند درمان، حمایت و بازتوانی است. این تغییر نگرش اهمیت پیشگیری، درمان علمی و کاهش انگ اجتماعی را بیش از پیش آشکار می‌کند.

اعتیاد زمانی شکل می‌گیرد که مصرف یک ماده به تدریج ساختار و عملکرد مغز را تغییر دهد. در این شرایط، فرد با وجود آگاهی از زیان‌های جسمی، روانی و اجتماعی، توانایی کنترل مصرف را از دست می‌دهد. مواد مخدر با تأثیر بر مراکز پاداش مغز، احساس لذت کاذب ایجاد می‌کنند و پس از مدتی مغز برای عملکرد طبیعی خود به حضور آن ماده وابسته می‌شود. مصرف‌کننده در ابتدا ممکن است برای کاهش اضطراب، فرار از مشکلات، کنجکاوی یا همراهی با دوستان و....... به سمت مواد برود، اما به مرور مصرف تفننی به وابستگی تبدیل می‌شود و ترک آن بدون کمک تخصصی بسیار دشوار خواهد بود.

چرا افراد به اعتیاد روی می‌آورند؟

هیچ عامل واحدی مسئول اعتیاد نیست. معمولاً مجموعه‌ای از عوامل در کنار هم زمینه‌ساز آن می‌شوند:

مشکلات اقتصادی و بیکاری/ فقر و محرومیت اجتماعی /فشارهای روانی، اضطراب و افسردگی /اختلافات خانوادگی و نبود حمایت عاطفی/ دسترسی آسان به مواد مخدر/تأثیر دوستان و گروه همسالان /کنجکاوی و ناآگاهی، به‌ویژه در نوجوانان و جوانان / برخی زمینه‌های ژنتیکی و اختلالات روان‌پزشکی و ..... شناخت این عوامل می‌تواند به طراحی برنامه‌های پیشگیرانه مؤثر کمک کند.

پیامدهای جسمی و روانی اعتیاد

اعتیاد تقریباً همه اندام‌های بدن را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بیماری‌های قلبی، سکته مغزی، آسیب‌های ریوی، اختلالات گوارشی، کاهش عملکرد کبد و کلیه، ضعف سیستم ایمنی و سوءتغذیه از جمله عوارض جسمی آن هستند.

از نظر روانی نیز فرد ممکن است دچار افسردگی، اضطراب، بی‌خوابی، تحریک‌پذیری، کاهش تمرکز، اختلال حافظه، توهم، روان‌پریشی و حتی افکار خودکشی شود. این مشکلات نه تنها کیفیت زندگی فرد را کاهش می‌دهند، بلکه بر روابط خانوادگی و عملکرد شغلی او نیز اثر می‌گذارند.

اعتیاد و بیماری‌های عفونی

یکی از مهم‌ترین پیامدهای اعتیاد، افزایش خطر ابتلا به بیماری‌های عفونی( HIV،هپاتیت B وC ) است. مصرف‌کنندگان مواد، به‌ویژه کسانی که مواد را تزریق می‌کنند، بیش از دیگران در معرض انتقال عوامل بیماری‌زا قرار دارند. استفاده مشترک از سرنگ یا سایر وسایل تزریق، راهی مستقیم برای انتقال ویروس‌ها از خون فرد آلوده به فرد سالم است. علاوه بر این، مصرف مواد می‌تواند قدرت تصمیم‌گیری را کاهش دهد و احتمال رفتارهای پرخطر، از جمله روابط جنسی محافظت‌نشده، را افزایش دهد.

ایدز(HIV)؛ بیماری قابل کنترل اما نیازمند تشخیص زودهنگام

ویروس HIV با حمله به سلول‌های دفاعی بدن، توانایی مقابله با عفونت‌ها را کاهش می‌دهد. اگر این بیماری درمان نشود، ممکن است به مرحله پیشرفته‌ای به نام ایدز  برسد که در آن سیستم ایمنی به شدت آسیب دیده است.

راه‌های اصلی انتقال HIV عبارت‌اند از:

استفاده مشترک از سرنگ و وسایل تزریق آلودهرابطه جنسی محافظت‌نشده

 انتقال از مادر مبتلا به جنین یا نوزادانتقال از طریق خون و فرآورده‌های خونی آلوده (که امروزه با غربالگری خون بسیار نادر شده است)

در مراحل اولیه، فرد ممکن است تنها علائمی شبیه آنفلوانزا داشته باشد یا حتی بدون علامت باشد. به همین دلیل، انجام آزمایش در افراد در معرض خطر اهمیت زیادی دارد. خوشبختانه آزمایشات مربوط به HIV ایدز در کلینیک های مشاوره بیماریهای رفتاری  با انجام مشاوره های تخصصی به صورت رایگان وکاملا محرمانه با یک قطره خون گرفته می شود،  درمان‌های امروزی می‌توانند مقدار ویروس را تا حد زیادی کاهش دهند و به افراد مبتلا امکان زندگی طولانی و باکیفیت بدهند، مشروط بر اینکه درمان به‌موقع آغاز و به‌طور منظم ادامه یابد.

هپاتیت؛ تهدید خاموش سلامت کبد

هپاتیت به معنای التهاب کبد است و انواع مختلفی دارد. در میان آن‌ها، هپاتیت B و C بیشترین ارتباط را با مصرف مواد دارند.

هپاتیت B

هپاتیت B از طریق خون، تماس جنسی و انتقال از مادر به نوزاد منتقل می‌شود. خوشبختانه برای این بیماری واکسن مؤثری وجود دارد که نقش مهمی در پیشگیری ایفا می‌کند. در برخی افراد، بیماری به شکل مزمن درمی‌آید و می‌تواند در طول سال‌ها باعث سیروز یا سرطان کبد شود.

هپاتیت C

هپاتیت C بیش از همه از طریق تماس با خون آلوده منتقل می‌شود و مصرف تزریقی مواد یکی از مهم‌ترین عوامل خطر آن است. این بیماری معمولاً تا سال‌ها بدون علامت باقی می‌ماند؛ به همین دلیل به آن «بیماری خاموش» نیز گفته می‌شود. در صورت عدم درمان، ممکن است به نارسایی یا سرطان کبد منجر شود. امروزه داروهای جدید می‌توانند در بسیاری از بیماران، هپاتیت C را به‌طور کامل درمان کنند، اما تشخیص زودهنگام همچنان اهمیت اساسی دارد.

کاهش آسیب؛ رویکردی مؤثر در سلامت عمومی

یکی از مؤثرترین راهبردها برای کاهش انتقال HIV و هپاتیت، اجرای برنامه‌های «کاهش آسیب» است. این برنامه‌ها شامل آموزش، توزیع سرنگ استریل، درمان نگهدارنده با داروهای مناسب تحت نظر پزشک، مشاوره، آزمایش‌های منظم و ارجاع به خدمات درمانی هستند. هدف این برنامه‌ها تشویق به مصرف مواد نیست، بلکه کاهش مرگ‌ومیر، پیشگیری از انتقال بیماری‌های عفونی و ایجاد فرصت برای ورود افراد به درمان است.

نقش خانواده، مدرسه و رسانه‌ها

خانواده نخستین و مهم‌ترین نهاد پیشگیری از اعتیاد است. گفت‌وگوی صمیمانه، آموزش مهارت‌های زندگی، تقویت اعتمادبه‌نفس فرزندان و نظارت آگاهانه می‌تواند احتمال گرایش به مواد را کاهش دهد.مدارس و دانشگاه‌ها نیز با آموزش مهارت «نه گفتن»، افزایش سواد سلامت و شناسایی زودهنگام افراد در معرض خطر، نقش مهمی در پیشگیری دارند. رسانه‌ها، به‌ویژه روزنامه‌ها، خبرگزاری‌ها، رادیو، تلویزیون و شبکه‌های اجتماعی، مسئولیتی مهم در اطلاع‌رسانی صحیح، مبارزه با باورهای نادرست و کاهش انگ اجتماعی نسبت به افراد مبتلا بر عهده دارند. انتشار مطالب علمی و قابل فهم می‌تواند آگاهی عمومی را افزایش داده و جامعه را به سمت پیشگیری و درمان سوق دهد.

مسئولیت اجتماعی در برابر اعتیاد

مقابله با اعتیاد تنها وظیفه نظام سلامت یا دستگاه‌های اجرایی نیست، بلکه نیازمند مشارکت همه اقشار جامعه است. ایجاد فرصت‌های شغلی، حمایت از خانواده‌های آسیب‌دیده، توسعه مراکز درمانی، دسترسی آسان به خدمات مشاوره، حمایت از سازمان‌های مردم‌نهاد و تقویت برنامه‌های فرهنگی، همگی بخشی از راه‌حل هستند.در کنار این اقدامات، باید با نگاه انسانی و بدون قضاوت به افراد درگیر اعتیاد نگریست. ترس از انگ اجتماعی نباید مانعی برای مراجعه به مراکز درمانی یا انجام آزمایش‌های تشخیصی باشد.

جامعه‌ای آگاه، خانواده‌ای همراه، رسانه‌ای مسئول و نظام سلامت کارآمد می‌توانند در کنار یکدیگر از گسترش این آسیب‌ها جلوگیری کنند. امید به درمان، احترام به کرامت انسانی و سرمایه‌گذاری بر آموزش و پیشگیری، مؤثرترین راه برای ساختن آینده‌ای سالم‌تر است.

                                                                                                                                                                                الهام قاسم پور

                                                                                                                                                             مسئول کلینیک مشاوره بیماریهای رفتاری مرکز بهداشت کیش